Bijlagen

Regionaal Economisch Ambitiedocument 2027-2032 Bouwen aan een bloeiende, toekomstbestendige economie die verbindt, voedt en beschermt / I Het REA in één oogopslag / II Inhoudsopgave Voorwoord ................................................................................................... 1 1 Inleiding ............................................................................................... 2 2 Visie ....................................................................................................... 4 3 Strategie ............................................................................................ 10 Bijlagen B1. Governancemodel ........................................................................... 16 B2. Participatieproces .......................................................................... 19 B3. Beleidskader ................................................................................... 20 B4. Verdiepende feiten en cijfers .................................................... 23 / 1 Voorwoord Voor u ligt het regionaal economisch ambitiedocument 2027–2032. Met dit ambitiedocument kiezen we voor een economie die Een document dat richting geeft aan de gezamenlijke economische concurrerend, veerkrachtig en toekomstbestendig is. We bouwen koers van Regio Rivierenland voor de komende jaren. Onze regio voort op bestaande regionale programma’s en samenwerkingen, staat bekend om haar ondernemerschap, sterke sectoren, zoals de inzet op werklocaties, human capital, innovatie, circulariteit, strategische ligging en hechte samenwerking tussen overheden, recreatie en toerisme en de versterking van onze dragende sectoren. onderwijs, ondernemers en maatschappelijke partners. Die kracht Daarbij zoeken we nadrukkelijk de verbinding met ondernemers, willen we vasthouden, versterken en toekomstgericht inzetten. onderwijsinstellingen en andere partners. Alleen door samen te werken kunnen we kansen verzilveren en knelpunten effectief De periode 2027–2032 vraagt om scherpe keuzes en gezamenlijke aanpakken. inzet. Economische ontwikkeling is niet langer alleen een kwestie van groei in aantallen bedrijven, banen of vierkante meters. Het gaat Dit document is daarmee geen eindpunt, maar een uitnodiging. Een ook om brede welvaart: om voldoende en passend werk, uitnodiging om gezamenlijk verantwoordelijkheid te nemen voor de toekomstbestendige werklocaties, innovatiekracht, bereikbaarheid, economische toekomst van Rivierenland. Het biedt richting, maar verduurzaming, leefbaarheid en het vermogen om talent aan onze vraagt ook om concrete uitvoering, meetbare resultaten en regio te binden. Juist in die samenhang ligt de opdracht voor de periodieke bijsturing. De ambities worden pas waardevol wanneer zij komende jaren. zichtbaar worden in projecten, investeringen, samenwerking en merkbare effecten voor inwoners, ondernemers en bezoekers. Rivierenland heeft veel te bieden. De fruitteelt, laanboomteelt, logistiek, recreatie en toerisme, maakindustrie, paddenstoelensector Namens de samenwerkende gemeenten en partners spreken wij en glastuinbouw vormen samen een veelzijdige economische basis. onze waardering uit voor iedereen die heeft bijgedragen aan de Tegelijkertijd zien we grote opgaven op ons afkomen: totstandkoming van dit ambitiedocument. Met vertrouwen kijken wij arbeidsmarktkrapte, ruimteclaims, digitalisering, klimaatadaptatie, vooruit naar de periode 2027–2032. Samen werken we aan een sterke, energietransitie en de noodzaak om economische groei duurzaam duurzame en aantrekkelijke regio Rivierenland, waar economische en inclusief vorm te geven. Deze opgaven stoppen niet bij ontwikkeling hand in hand gaat met kwaliteit van leven. gemeentegrenzen en vragen om regionale regie, samenwerking en uitvoeringskracht. Jan Kottelenberg Voorzitter PFO Economie / 2 1 Inleiding Waarom regionaal samenwerken? • Maatschappelijke opgaven aanpakken waarvoor samenwerking 1.1 Regionaal samenwerken aan gedeelde opgaven nodig is: specifieke thema’s met een bovenlokaal karakter, zoals ruimtelijk-economische afstemming, vragen om een gemeente- De Regio Rivierenland bestaat uit acht gemeenten die samenwerken overstijgende aanpak. op verschillende beleidsterreinen, zoals economie, toerisme, wonen, • Versnelling van resultaten door een grotere uitvoeringskracht: duurzaamheid, mobiliteit, onderwijs en arbeidsmarkt. Het Regionaal Door de samenwerking tussen gemeenten, maar ook met de andere Economisch Ambitiedocument (REA) vormt het kompas waarmee de O’s, kunnen wij sneller resultaten boeken op het gebied van gemeenten uitvoering gaat geven aan hun gezamenlijk beleid op werkgelegenheid en een prettig woon- en leefklimaat voor al onze het gebied van economie, innovatie, concurrentiekracht; financiering. inwoners (brede welvaart). Voor initiatieven vanuit de samenleving ontstaat er meer uitvoeringskracht en middelen. Het voorliggende REA is gericht op de periode 2027 – 2032 en volgt • Een grotere naamsbekendheid en beleidsaandacht voor (de gemeenten binnen) onze regio: De regio is het juiste schaalniveau daarmee het REA 2022-2025 op. In het REA 2027 – 2032 wordt – net als voor samenwerking met de provinciale, Rijks- en Europese overheid in andere regionale visies – gebouwd op het penta helix model. De op beleidsdossiers waarmee gezamenlijk gewerkt wordt aan de penta helix in Rivierenland is de samenwerkingsstructuur van vijf maatschappelijke opgaven van de toekomst. Door een sterkere partners – overheden, ondernemers, organisaties, onderwijs- en regionale samenhang naar voren te brengen, wordt ondersteuning kennisinstellingen én ondernemende inwoners – die samenwerken van de regio oor de provincie en het rijk kansrijker. aan de integrale opgaven in Rivierenland. Deze partijen hebben elkaar • Bouwstenen ontwikkelen voor financiële instrumenten van nodig om economische en maatschappelijke meerwaarde te behalen. andere overheden: Door de samenwerking tussen de gemeenten, maar ook met de andere O’s, worden er bouwstenen ontwikkeld. In het nieuwe REA 2027 – 2032 ligt de nadruk op het beantwoorden Deze kunnen wij inzetten voor financiële instrumenten van de van de maatschappelijke opgaven. Voorbeelden van zulke opgaven provincie (zoals de Gebiedsagenda), het Rijk (zoals de Regio Deal) en zijn voldoende ruimte voor economie waarborgen, Europa. Hierdoor ontvangen wij geld en bereiken wij een multiplier van onze eigen investeringen. productiviteitsstijging bij het bedrijfsleven (door slimmer en • Kennisontwikkeling: Samenwerken op regionale schaal brengt efficiënter werken) en verduurzaming. Door te werken aan lokale belangen en initiatieven samen. Daardoor ontstaat slagkracht. oplossingen voor deze maatschappelijke opgaven waar de regionale Een integrale aanpak van gebiedsopgaven wordt mogelijk op een partijen allen mee te kampen hebben, zorgt het REA voor groter schaalniveau. Deze integrale aanpak verhoogt het meerwaarde in alle acht regiogemeenten. kennisniveau op lokale schaal omdat van elkaar kan worden geleerd. Door regionaal samen te werken, kom je lokaal verder. Een andere wijziging ten opzichte van het voorgaande REA is dat er niet meer met projectfinanciering wordt gewerkt, maar met programmafinanciering. Hiermee maken we nog meer impact. / 1 1.2 Geografische context De Regio Rivierenland bestaat uit de gemeenten Buren, Culemborg, Maasdriel, Neder-Betuwe, Tiel, West Betuwe, West Maas en Waal en Zaltbommel. Daarmee dekt het gebied zowel de Betuwe als de Bommelerwaard en het Land van Maas en Waal. Dit is weergegeven in kaart 1.1, ter referentie. De kaart laat ook de relevante economische gebieden zien. In de regio Rivierenland zijn de meeste bedrijfsvestigingen gesitueerd op één van de bedrijventerreinen of in het buitengebied op de agri-locaties. Daarnaast zijn de recreatie- en toerismevoorzieningen, zoals winkels, horeca en culturele voorzieningen, met name gesitueerd in de binnensteden van de kernen of in de vele water- en fruitgebieden die de regio rijk is. Kaart 1.1 Regio Rivierenland, met de belangrijkste economische gebieden / 2 1.3 Positionering van het Regionaal Economisch Ambitiedocument 1.4 Wijze van totstandkoming Het REA is een aanvulling op het beleid wat de regiogemeenten, Het REA zoals deze nu voor u ligt, is de uitkomst van een uitgebreid onderwijsinstellingen en ondernemerscollectieven in Rivierenland traject. De Regio Rivierenland is samen met alle penta helixpartners zelf al uitvoeren. Een overzicht van dat beleid is te vinden in bijlage 2. en onderzoeksbureau Ecorys in een gezamenlijk traject in gesprek gegaan met een breed scala aan stakeholders. In interviews, Belangrijke kaders zijn onder meer het provinciale economische en groepsgesprekken en werksessies zijn inzichten opgehaald bij ruimtelijke beleid, de Strategische Agenda FruitDelta Rivierenland ondernemers en inwoners, overheden en overige maatschappelijke 2050 en andere regionale visies op onder meer mobiliteit en partners. Bijlage 1 geeft meer inzicht in het participatieproces. Ook is arbeidsmarkt. Ook het Ruimtelijk Ontwikkelperspectief (ROP) is onderzoek naar feiten en cijfers en toekomstige ontwikkelingen hierbij van belang: dit brengt de ruimtelijke opgaven en uitgevoerd. Er is bewust gekozen voor deze aanpak, om tot een zo ontwikkelrichtingen voor Rivierenland in samenhang en vormt breed mogelijk gedragen programma te komen. daarmee een belangrijk kader voor de ruimtelijk-economische keuzes in het REA. Op lokaal niveau sluit het REA aan bij de 1.5 Leeswijzer economische beleidskaders van de acht regiogemeenten. De kern van dit document wordt gevormd door een visie en strategie. De visie (wat is het wensbeeld voor de ontwikkeling van de Een belangrijke verbinding bestaat met de Strategische economie van Rivierenland in het algemeen?) volgt in het volgende Meerjarenagenda 2026–2030 van de Arbeidsmarktregio Rivierenland. hoofdstuk. De strategie behorend bij de visie wordt in het De raakvlakken zijn het sterkst bij spoor 2, toekomstbestendig daaropvolgende hoofdstuk uitgewerkt in drie inhoudelijke sporen. verdienvermogen, onder meer rond arbeidsproductiviteit, innovatie Ieder inhoudelijk spoor kent kritische prestatieindicatoren (KPI’s) met en sectorale transformatie. Ook spoor 3 raakt de arbeidsmarktagenda een kwantitatieve doelstelling. Hierbij is het uitgangspunt dat de via talentbehoud en de aansluiting tussen onderwijs en bedrijfsleven. normwaarde gelijk is aan de prestatie die Regio Rivierenland in de afgelopen periode heeft gerealiseerd. Daarnaast is er een indirecte relatie met spoor 1: een toekomstbestendig vestigings- en ondernemingsklimaat vraagt om Ten slotte bevat het REA bijlagen die extra inhoudelijke informatie voldoende en goed toegerust talent, zowel in kwantitatieve zin als geven. wat betreft vaardigheden en productiviteit. De verdere uitwerking van deze samenhang krijgt een plek in de betreffende sporen van het REA. / 3 Placeholder voor paginadekkende foto van een lokaal bedrijf uit Rivierenland / 4 2 Visie: de economie van Rivierenland 2.2 …en voorbereiden op wat er op ons af komt De komende jaren komen er ook veel ontwikkelingen op verbindt, voedt en beschermt Rivierenland af. Deze uitdagingen vormen opgaven waar de regio een antwoord op moet vormen. Het REA draagt daaraan bij. 2.1 Koesteren wat al goed gaat… Landelijke opgaven De Regio Rivierenland onderscheidt zich door een aantal kwalitatief sterke sectoren die bepalend zijn voor het economische profiel van Een deel van de opgaven zijn algemeen; deze gelden voor heel de regio. Het gaat om Logistiek, Agribusiness en Recreatie & Nederland. Figuur 2.1 toont ze in detail. Samengevat gaat het om: Toerisme. Deze sectoren zijn niet noodzakelijk de grootste in termen • Netcongestie en energietransitie; van banen of bedrijven, maar kenmerken zich door een sterke • Landbouw- en voedseltransitie; regionale specialisatie, een bijdrage aan het verdienvermogen van de • Circulaire transitie; regio, een herkenbare identiteit en nauwe verbindingen met andere • Digitale transitie; economische activiteiten. • Demografische en arbeidsmarkttransitie. • Veranderende infrastructuur (als gevolg van bovenstaande) Het is zaak om voort te bouwen op dit succes. Evenals andere sterke punten van de regio, zoals de centrale ligging aan de belangrijke Regionale opgaven aders voor wegvervoer (A2 en A15) en water (de Waal, de Maas en Daarnaast staat de regio voor een aantal specifieke opgaven: secundaire wateren), de samenwerking in de pentahelix (via onder • Ruimte voor economie waarborgen. Bestaande werklocaties andere het Fruitpact, Laanbomenpact, Paddenstoelenpact) en worden toenemend getransformeerd naar wonen, terwijl er veel andere trajecten zoals de Regio Deal. uitbreidingsvraag van de bedrijven in Rivierenland is, die ruimtelijk geaccommodeerd moet worden. Het RPW gaat uit van een extra Bijzonder is bijvoorbeeld, dat in 2025 de regio samen met het Rijk behoefte aan 125 tot 200 hectare aan bedrijfskavels tot aan 2040. een vervolg samenwerking heeft afgesloten in de vorm van de Regio • Slimmer produceren met minder mensen. Rivierenland staat Deal Fruitdelta Rivierenland II. Hieruit is in totaal 45 miljoen euro bovengemiddelde vergrijzing te wachten. Dit zal de beschikbaar voor investeringen in (o.a.) toekomstbestendige personeelstekorten versterken. Om dit te ondervangen, moeten bedrijven en bedrijventerreinen, toekomstbestendige agrarische bedrijven arbeidsextensiever gaan werken en slimme innovaties sector, kansrijke sectoren, en vitale kernen. benutten. • Het brede mkb in positie brengen. Naast een sterke kopgroep van innovatieve bedrijven in Rivierenland kent de regio ook een grote groep mkb-bedrijven die moeite hebben met innoveren en toekomstbestendig worden. / 5 • Infrastructurele investeringen. Deze moeten de bereikbaarheid via 2.3 Visie weg, water en spoor verbeteren en het probleem van Vanuit alle opgaven waarmee Rivierenland te maken heeft en nog zal netcongestie oplossen. krijgen, heeft het REA de volgende visie op de toekomstige economie van Rivierenland, onderkend door de regionale stakeholders: Figuur 2.1 Nationale trends en ontwikkelingen die van invloed zijn op de economie (bron: Ministeries van BZK en VRO (2025)) We bouwen aan een bloeiende, toekomstbestendige economie die verbindt, voedt en beschermt. Een economie die regionale meerwaarde creëert en stevig verankerd is in het unieke DNA van Rivierenland. Daarmee versterken we niet alleen onze economische positie, maar ook de brede welvaart van onze ondernemers en inwoners. Toekomstbestendige economie De economie van de regio Rivierenland moet meebewegen met de opgaven die in dit hoofdstuk beschreven zijn. Dat wil zeggen dat de bedrijven in Rivierenland gebruik maken van innovaties en zelf ook innovaties en kennis voortbrengen. Via het vestigingsklimaat bieden we ruimte aan economie, behouden en versterken we krachtige sectoren in de regio (zie ook onderstaande onderdeel ‘DNA van Rivierenland’), en vergroten we de kansen op nieuwe economische verdienmodellen en mogelijkheden om een circulaire economie te worden. Hiervoor is een missie-gestuurde ecosysteembenadering nodig, die maatschappelijke opgaven centraal stelt en kansen voor ondernemerschap biedt. / 6 Aandacht voor maatschappelijke opgaven DNA van Rivierenland Hoewel onderzoek naar ondernemerschap en ondernemerschaps-beleid Rivierenland heeft een herkenbaar economisch DNA, gevormd door zich grotendeels concentreert op de economische effecten, signaleren we de ligging en het landschap, sterke en gespecialiseerde sectoren en in de regionaal-economische beleidspraktijk dat het oplossen van een bedrijfsstructuur met veel mkb- en familiebedrijven. Deze maatschappelijke opgaven een steeds prominentere rol speelt – het beleid kantelt dus. Overheden kiezen daarbij in toenemende mate voor een kenmerken vormen het fundament waarop de regio invulling geeft missie-gestuurde benadering gekoppeld aan grote maatschappelijke aan de bredere regionale koers van verbinden, voeden en opgaven, zoals de energietransitie. beschermen. Verbinden, voeden en beschermen Vrijetijdseconomie, logistiek, agribusiness, maakindustrie, techniek Rivierenland draagt bij aan het verbinden, voeden en beschermen (VLAMT) (VVB), zoals ook in de Strategische Agenda FruitDelta Rivierenland Logistiek, zakelijke diensten en zorg staan weliswaar in de top 3 van 2050 centraal staat. Economisch betekent dit: (absoluut) grootste werkgevers in de regio, maar ook agribusiness, • Verbinden van sterke sectoren, ondernemers, kennis en talent industrie en de vrijetijdseconomie zijn belangrijke sectoren voor de met elkaar en omliggende regio’s; regio als naar de mate van economische specialisatie wordt gekeken. • Voortbouwen op de regionale kracht in agribusiness en Samen vormen deze sectoren de VLAMT-sectoren. voedselproductie en het verdienvermogen dat daarmee samenhangt; De logistiek, agribusiness (waaronder laanboomteelt, fruitteelt, • Beschermen van de economische basis én groenblauwe structuur paddenstoelenteelt en glastuinbouw), maakindustrie en techniek met unieke landschapskenmerken door te investeren in de voegen veel bruto toegevoegde waarde toe aan de regionale aantrekkelijkheid van Rivierenland als bezoek- en verblijfs- economie. De vrijetijdseconomie speelt daar bovenop een bestemming met talloze mogelijkheden in de vrijetijdseconomie, belangrijke rol in de brede welvaart in de regio. evenals toekomstbestendige werklocaties, verduurzaming, innovatie, voldoende ruimte voor economie en. Daarnaast zijn er een aantal sectoren die gelden als kansrijk voor de doorontwikkeling van het regionale verdienmodel: Regionale meerwaarde Het REA zorgt voor financiële én kwalitatieve meerwaarde van de • circulaire economie (bijvoorbeeld gekoppeld aan agribusiness, in de vorm van (her)verwerking en verwaarding van reststromen) regio. Met de keuzes in het REA versterken we bestaande en omdat circulaire economie kansen als verdienmodel voor de regio toekomstige waardeketens. Hiermee wordt een positieve bijdrage biedt en de bedrijfstakken waar de regio goed in is, al een basis aan het bruto regionaal product (BRP) geleverd en aan een sterke voor de circulaire economie bieden; arbeidsmarkt. Daarnaast draagt het REA bij aan de brede welvaart • bouwnijverheid, elektrotechniek en energietransitie; van Rivierenland. / 7 • zakelijke diensten en ICT. innovatiekracht van kleinere bedrijven is gemiddeld genomen lager – maar de familiebedrijven en bedrijven die wél innoveren zijn hecht Deze selectie van kansrijke sectoren en cross-overs is bepaald door verbonden met de rest van de regionale economie. Dit biedt een combinatie van factoren. handvatten voor kruisbestuiving. Ten eerste vanuit een grote mate van gerelateerdheid aan de Landschapskenmerken bestaande economie van Rivierenland. Immers: ruimtelijk- De regio Rivierenland kent een sterke groen-blauwe infrastructuur economisch onderzoek toont aan dat er voldoende mate van die de regio landschappelijk uniek maakt. De combinatie van gerelateerdheid en onderling raakvlak met de bestaande economie boomgaarden, de grote rivieren, hun uiterwaarden en dijken, samen moet zijn, voordat een sector kans van slagen in een regio heeft. Die met kleinere riviertjes, stroomruggen en ooibossen maakt een divers gerelateerdheid is groot bij de genoemde sectoren. palet aan landschappen dat aantrekkelijk is voor toeristen en inwoners. Ten tweede vanuit de beleidswensen van de regiogemeenten. In bijlage 2 is meer analyse beschikbaar over de huidige sterke sectoren Het maakt de regio zeer aantrekkelijk voor activiteiten als wandelen, en kansrijke sectoren voor de toekomst. fietsen en rivierrecreatie. Ook in combinatie met de historische steden en cultuurhistorie. Bedrijfsstructuur In Rivierenland is sprake van relatief veel mkb-bedrijven en juist Brede welvaart weinig grotere bedrijven. Daarentegen zijn de vele mkb-bedrijven Het begrip ‘brede welvaart’ laat zich samenvatten als alles wat ook in veel gevallen familiebedrijven met veel toewijding aan de mensen van waarde vinden. Het is een wijze van analyseren en welvaart in de regio. uitvoeren van beleid welke zich onderscheidt van ‘smalle welvaart’ doordat er aandacht is voor veel meer thema’s dan alleen financiële Ook signaleert Innovatiespotter dat Rivierenland relatief veel en materiële welvaart. innovatieve bedrijven herbergt. Waar het landelijke gemiddelde 1,75% innovatieve bedrijven bedraagt, staat de regio met 2,25% Voorheen bepaalde alleen het bruto binnenlands product (ontstaan innovatieve bedrijven zelfs op plaats 9 van alle 40 regio’s in uit de toegevoegde waarde van bedrijven, dit is: omzet min de kosten Nederland. In Buren, Maasdriel en Neder-Betuwe zit dit met name in van inkoop en overige leveringen) de welvaart zoals gemeten door de agribusiness, in Tiel in high tech systems & materials (HTSM) en in onder andere het CBS. Inmiddels wordt algemeen onderkend dat Culemborg, West Betuwe en Zaltbommel in ICT. welvaart door veel meer bepaald wordt. Ook het beleid van de Regio Rivierenland (en Provincie Gelderland) gaat uit van brede welvaart. Het kenmerk van veel mkb- en familiebedrijven maakt de bedrijfsstructuur aan de ene kant kwetsbaar – de investerings- en / 8 Er is desondanks niet één vaststaande afbakening van brede welvaart. De meest gangbare afbakening is van het CBS, die acht thema’s onderscheidt. Dit zijn: subjectief welzijn, materiële welvaart, gezondheid, arbeid en vrije tijd, wonen, samenleving, veiligheid en milieu. Brede welvaart draait om het waarborgen van ‘goede scores’ op al deze thema’s en om het waarborgen dat alle inwoners daar ook van profiteren (verdelingsvraagstuk). Placeholder voor foto uit Rivierenland / 9 Placeholder voor paginadekkende foto van een lokaal bedrijf uit Rivierenland / 10 3 Strategie bedrijvigheid. Daarbij ligt de prioriteit bij een ecosysteem dat bestaat uit de huidige sterke sectoren Vrijetijdseconomie, logistiek, agribusiness, maakindustrie, techniek (VLAMT). De opgaven, samen met het huidige DNA van de regio en de ontwikkelkansen die we zien, geven aanleiding tot verdeling van het Ten aanzien van logistiek geldt dat geen XXL-logistiek van bedrijven REA in drie sporen. Deze zijn als het ware de strategische pijlers van zonder bestaande vestiging of overduidelijke regionale meerwaarde de visie en doelstelling in dit REA. Dit hoofdstuk licht de sporen op in Rivierenland wordt geaccommodeerd. Het VLAMT-ecosysteem hoofdlijnen toe. Bijlage 1 bevat een uitgebreidere duiding. wordt, waar mogelijk, aangevuld met nieuwe cross-overs en andere kansrijke sectoren. Zoals circulaire economie, bouwnijverheid, 3.1 Spoor 1: Toekomstbestendig vestigings- en elektrotechniek en energietransitie, zakelijke diensten en ICT. Dat zijn ondernemingsklimaat sectoren die passen bij de maatschappelijke opgaven en Met een toekomstbestendig vestigings- en ondernemingsklimaat verdiepende analyse heeft aangetoond dat die sectoren ook goed te wordt bedoeld, dat de economie van Rivierenland alle randvoor- integreren zijn in de bestaande regionale economie. waarden op orde heeft ten behoeve van bestaande en toekomstige bedrijvigheid. Daartoe behoort voldoende ruimte voor economie, De afgelopen vijf jaar is het aantal bedrijven (excl. zzp) in Rivierenland maar ook dat de fysieke en institutionele omgeving “klaar zijn” voor met 100 toegenomen. Het REA zet in op voortzetting van deze trend. o.a. de energietransitie; landbouw- en voedseltransitie; circulaire Dat is ambitieus, in het licht van de complexiteit van onder andere transitie; digitale transitie en demografische en arbeidsmarkttransitie. netcongestie, personeelstekorten en schaarse ruimte. KPI Streven naar een toekomstbestendig vestigingsklimaat omvat in 100 nieuwe bedrijfsvestigingen (excl. zzp-ers) waarvan een kwart in ieder geval investeringen in: de sterke sectoren in Regio Rivierenland in 2032 t.o.v. 2027 • Bestaande werklocaties (bestaande bedrijven moeten de ruimte krijgen om zich te ontwikkelen en daarnaast inzet op profilering, Hoe te meten? KPI wordt jaarlijks gemonitord op basis van het aantal actieve schoon, heel, veilig; klimaatadaptatie; en energie/ netcongestie). bedrijfsvestigingen in de sectoren VLAMT en de kansrijke sectoren (circulaire • Nieuwe werklocaties. economie, bouw en energietransitie, zakelijke diensten en ICT in Regio Rivierenland volgens LISA/PWE, waarbij 2027 de nulmeting is en zzp-ers eruit worden gefilterd. Resultaat Concreet moet een toekomstbestendig vestigings- en 3.2 Spoor 2: Toekomstbestendig verdienvermogen ondernemingsklimaat in Rivierenland leiden tot enerzijds het Bij verdienvermogen staat de vraag centraal: waarmee en hoe behouden en laten groeien van de bestaande bedrijvigheid in verdient de regio in de toekomst haar geld? Dit draait om nieuwe Rivierenland, en anderzijds het laten ontwikkelen van nieuwe verdienmodellen, en inzetbaarheid van talent en innovaties. / 11 Met een toekomstbestendig verdienvermogen wordt bedoeld, dat de Figuur 3.1 Missie-gestuurde ecosysteembenadering regio Rivierenland beschikt over een ecosysteem van bedrijven die in de toekomst in staat zijn om minstens even veel waardecreatie (financieel gemeten in BRP, maar ook maatschappelijke impact) te bewerkstelligen als op dit moment – en waar mogelijk nog meer. Volgens de hedendaagse visie van de missie-gestuurde ecosysteem- benadering (zie ook figuur 3.1) hoort daarbij dat er breder gekeken wordt dan alleen de speerpuntsectoren/clusters logistiek, agri- business en vrijetijdseconomie. Het gaat erom dat er geïnvesteerd wordt in brede innovatie en kennisontwikkeling en cross-overs tussen de speerpuntsectoren/ clusters en andere bedrijvigheid. Bijvoorbeeld vanuit maatschappelijke opgaven zoals verduurzaming en digitalisering. Daaruit ontstaan nieuwe verdienmodellen. Voor het gewenste ecosysteem met meer innovatie en cross-overs is ook meer financiering nodig. Dit kan door ook andere financierings- bronnen aan te wenden, zoals private equity en institutionele beleggers zoals pensioenverzekeraars. De Regio Rivierenland speelt hierin een verbindende schakel. In het bijzonder voor het midden- en kleinbedrijf (mkb) is het lastig om te investeren in toekomstbestendig verdienvermogen. Daarom willen de regionale partijen zich inspannen om de bedoeling van de Uitvoeringsagenda mkb en Gelders ondernemersklimaat 2024–2027 Bron: ESB (2020) ook na 2027 voort te zetten met ondersteuning van het mkb. KPI’s Resultaat 35% hoger BRP in 2032 t.o.v. 2027 waarvan 10%punt door VLAMT Concreet moet een toekomstbestendig verdienvermogen in Rivierenland leiden tot vergroting van productiviteit, waardecreatie 5% hogere arbeidsproductiviteit (BRP per baan) in 2032 t.o.v. 2027 en duurzaamheid/circulariteit van bedrijven in de regio. Hoe te meten? Aantal vestigingen dat op basis van een vooraf vastgestelde SBI- afbakening als VLAMT en circulair1 wordt aangemerkt, op basis van PWE/LISA. Arbeidsproductiviteit is het totale BRP gedeeld door het totale aantal banen volgens PWE/LISA. / 12 3.3 Spoor 3: Aantrekkelijke bezoek- en verblijfsbestemming Ook is het van belang om meer spreiding van bezoekers over het jaar Het derde spoor draait om het zijn van een regio die het bezoeken en te bereiken. Daarvoor is meer toeristisch aanbod buiten de verblijven waard is; met een bloeiende vrijetijdseconomie die een hoogseizoenen (lente en zomer) nodig. bijdrage levert aan de brede welvaart en vitaliteit in de regio. Recreatie en toerisme bevinden zich op het snijvlak van economische kansen en Regio Rivierenland wil een regio zijn die het waard is om te bezoeken maatschappelijke verantwoordelijkheid. en waar bezoekers het idee krijgen dat ze na een aantal dagen bezoek een echt, plezierig en volledig beeld van Rivierenland hebben De opgave binnen spoor 3 is het versterken van het recreatieve gekregen. product, het verbeteren van de positionering van de regio en het faciliteren van initiatieven die bijdragen aan een aantrekkelijk gebied Daarvoor zijn een streekidentiteit en streekproducten, bereikbare voor inwoners en bezoekers. recreatie- en toerismehotspots en ontvangstlocaties, regionale evenementen (o.a. festivals en wandeltochten) en goede recreatieve In dit derde spoor speelt het aantrekken én behouden van twee netwerken (wandel/fiets/varen) nodig. Evenals meer samenwerking en doelgroepen: enerzijds recreanten (van binnen de regio) en toeristen kennisdeling tussen regionale partijen – inclusief ondernemers – in de (van buiten de regio) en anderzijds talent voor de arbeidsmarkt. vrijetijdseconomie om het aanbod te versterken, en afstemming van de Hiervoor zijn onder meer economische voorzieningen zoals retail en gemeentelijke detailhandelsvisies. vrijetijdsvoorzieningen van groot belang. Deze activiteiten zijn een gezamenlijke verantwoordelijkheid van de Aantrekkelijke regio voor recreanten en toeristen ondernemers, (nog te ontwikkelen) Platform Toerisme, Bureau Regio Rivierenland wil recreanten – dat wil zeggen inwoners van de Toerisme, Uiterwaarde, informatievoorzieningen en regiogemeenten. regio – en toeristen meer en waar mogelijk ook langer laten voor Samen werken zij aan maatregelen, monitoring en waar nodig recreatieve doeleinden laten verblijven in de regio. Meerdaags bijsturing. toerisme leidt immers tot meer indirecte economische impact. Dit gaat om koopkracht die in de regio behouden wordt en anders zou Aantrekkelijke regio voor talent wegvloeien naar andere vrijetijdsbestemmingen. Naast het creëren Tegelijkertijd heeft de ambitie om meer talent te behouden en aan te van meer economische waarde, moet er wel sprake zijn van (behoud trekken in de regio zijn oorsprong vanuit het feit dat de stay rates in van) ecologische en sociale meerwaarde voor de regio. Rivierenland relatief laag zijn. De stay rate is de mate waarin jongeren na hun studie in de regio blijven wonen waar ze opgegroeid zijn. Dit is De ambitie is concreet om voor inwoners van de regio meer essentieel voor de invulling van arbeidsvraag door bedrijven. De regio kwalitatieve horeca te faciliteren en ten aanzien van toeristen de verblijfduur te verlengen. / 13 is immers economisch niet alleen afhankelijk van toeristen, maar ook van talent dat bij de bedrijven in de regio gaat werken. Om talent aan te trekken zijn goede baankansen op alle opleidings- niveaus, bereikbaarheid en een aantrekkelijk leefarrangement met voldoende voorzieningen en reuring belangrijke locatiefactoren. Hier zet het REA op in. Soms op directe wijze (bijvoorbeeld voorzieningen- niveau, en baankansen via stages) en soms op indirecte wijze door andere beleidsdomeinen zoals bij mobiliteit en wonen. Resultaat Met dit spoor wil de regio Rivierenland recreanten, toeristen en talent langer behouden via een verhoging van de kwaliteit van de leef- en verblijfsomgeving. KPI’s Verlenging van de verblijfsduur van toeristen met gemiddeld 1 dag Grotere spreiding van toeristen jaarrond: ook in de schouderseizoenen Jongeren uit Rivierenland blijven duurzaam gebonden aan de regio (2% punt hoger in 2032 t.o.v. 2027) Hoe te meten? Verblijfsduur en seizoensspreiding worden gevolgd via toeristische overnachtings- en bezoekdata (o.a. Bureau Toerisme en/of CBS) en de stay rate van jongeren via CBS-migratie- en bevolkingsgegevens en de Monitor Brede Welvaart. / 14 De opgaven, samen met het huidige DNA van de regio en de ontwikkelkansen die we zien, geven aanleiding tot verdeling van het REA in drie sporen. Deze zijn als het ware de strategische pijlers van de visie en doelstelling in dit REA. Placeholder voor paginadekkende foto van een lokaal bedrijf uit Rivierenland Bijlagen B1. Governancemodel De meerwaarde van de Economic Board ligt daarmee in het agenderen en adopteren van ontwikkelingen die relevant zijn voor de regionale economie. Ook wordt de Economic Board Rivierenland geïnformeerd over de voortgang van het economisch programma (REA). De board kan onderwerpen Uitgangspunt voor Governance: één bestuurlijk herkenbare verkennen, partners verbinden, draagvlak organiseren en governance voorstellen initiëren of ondersteunen PFO voordat deze Voor het nieuwe REA is het van belang dat de governance bestuurlijk worden gewogen. Zo ontstaat een duidelijke bestuurlijk overzichtelijk blijft en tegelijkertijd voldoende ruimte verbinding tussen netwerkvorming, strategische verkenning en biedt voor betrokkenheid van ondernemers, onderwijs, bestuurlijke besluitvorming. maatschappelijke organisaties en andere regionale partners. Daarom stellen we één opgavetafel economie in voor de Samenstelling Economic Board Rivierenland monitoring van het economische programma, in aanvulling op Het bestuur van de regio stelt de opgavetafel economie in door het Portefeuillehoudersoverleg (PFO). Deze tafel krijgt de naam middel van een instellingsbesluit. De Opgavetafel Economie Economic Board Rivierenland. bestaat uit vertegenwoordigers van de belangrijkste economische partners in de regio én vertegenwoordiging van: Rol van de Economic Board: strategische antenne en verbinder • gemeenten (vanuit het PFO) De Economic Board Rivierenland krijgt primair de rol van • Programmamanager Economie; strategische antenne en verbinder. De tafel signaleert trends en • Ondernemersvertegenwoordiging; ontwikkelingen in de regionale economie, agendeert deze bij • Onderwijs- en kennisinstellingen; bestuurders en partners en stimuleert dat kansrijke • Provincie Gelderland (vanuit Gedeputeerde Staten); ontwikkelingen worden opgepakt door de partijen binnen de • Ontwikkelings- en netwerkorganisaties; opgavetafel die daarvoor nodig zijn. Daarmee is de board geen • Financiële instellingen; extra besluitvormend orgaan, maar een plek waar signalen uit • Vertegenwoordigers vanuit relevante economische de sector worden verbonden aan de doelstellingen van het REA. stakeholders. / 17 De governance van FruitDelta Rivierenland vraagt nadrukkelijk Werkwijze binnen de Economic Board om verbinding met andere gremia zoals de Strategic Board en De Opgavetafel Economie is het regionale platform waar andere opgavetafels. Leden van de Economic Board gemeenten, ondernemers, onderwijs- en kennisinstellingen en andere partners gezamenlijk werken aan de economische Rivierenland vertegenwoordigen een relevante (boven-) opgaven van Regio Rivierenland. De tafel vormt de schakel regionale achterban, hebben invloed in de economische sector, tussen strategische ambities uit onder andere het Regionaal beschikken over financierings- of uitvoeringskracht. Economisch Ambitiedocument (REA) en concrete programma’s, projecten en investeringen. Figuur B.2 Governance regionale samenwerking Doel van de opgavetafel is: • het gezamenlijk definiëren van regionale economische opgaven; • het ontwikkelen van oplossingsrichtingen en programma’s; • het verbinden van partners en middelen; • het adviseren van bestuurders over prioriteiten, keuzes en investeringen; • het monitoren van voortgang en resultaten. Vanuit de Economic Board kunnen investeringsvoorstellen worden ontwikkeld of aan gesteund, die aantoonbaar bijdragen aan de doelstellingen van het REA. Het gaat daarbij om voorstellen die regionaal van betekenis zijn, aansluiten bij de economische opgaven en vragen om samenwerking tussen overheid, ondernemers, onderwijs en andere partners. De bestuurlijke toetsing blijft nadrukkelijk belegd bij het PFO. Het PFO beoordeelt of een voorstel past binnen de kaders van het REA, of er voldoende bestuurlijk draagvlak is en of het / 18 voorstel rijp is voor verdere besluitvorming. Wanneer een investeringsverzoek aan de orde is, adviseert het PFO het Dagelijks Bestuur over het voorstel. Het voorstel wordt daarmee inhoudelijk voorbereid of aangescherpt vanuit de Economic Board, terwijl het PFO de bestuurlijke weging verzorgt en het DB adviseert over eventuele inzet van middelen. Deze rolverdeling voorkomt bestuurlijke drukte en maakt tegelijk duidelijk waar netwerkontwikkeling, strategische agendering en formele advisering plaatsvinden. Hiermee ontstaat een duidelijke focus voor bestuurders en de organisatie in de Economic Board. / 19 B2. Participatieproces Overheid Het participatieproces om te komen tot het Regionaal Economisch Ambitiedocument (REA) bestond uit de volgende activiteiten: 1. Werksessies ter bepaling van de strategische koers van het REA: • Ambtelijke werksessie met betrokkenen van de regiogemeenten op 15 april 2026; • Werksessie met alle relevante Penta Helix partijen op 21 april 2026 (zie overzicht voor betrokkenen) Ondernemerschap • Tweede werksessie met alle relevante Penta Helix partijen op 28 april 2026 2. Diepte-interviews met selectie van betrokkenen voor nadere invulling van kansrijke acties en investeringen. 3. Toetsingsfase (juni – september 2026) waarin de betrokken stakeholders en de portefeuillehouders hun visie op het concept mochten geven. Deze inbreng is verwerkt. Onderwijs B3. Beleidskader Voor het REA is het belangrijk inzicht te hebben in bestaand In de (vernieuwde) provinciale omgevingsvisie wordt net zoals beleid op provinciaal, regionaal en gemeentelijk niveau. Dit in het Gelders Programma Economie de nadruk gelegd op een biedt houvast en zorgt ervoor dat keuzes aansluiten bij de vitale en innovatieve economie als basis voor brede welvaart. De bredere beleidskaders waar economie deel van uitmaakt. We omslag naar een circulaire economie staat daarbij centraal. vatten het bestaande beleid samen, als richting voor de Daarnaast is er een sterke focus op het stimuleren van economische koers van de regio richting 2032. kennisclusters en het sneller tot groei brengen van innovatie, met name binnen topsectoren zoals food, hightech Provincie Gelderland: een vitale en innovatieve economie als maakindustrie, energy en health. Andere ambities in de basis voor brede welvaart. omgevingsvisie zijn het stimuleren van samenwerking tussen Het provinciale beleidskader wordt enerzijds gevormd door het bedrijven, onderwijs en kennisinstellingen, het bevorderen van Gelders Programma Economie en anderzijds door de duurzame innovatie, het verminderen van belemmerende provinciale Omgevingsvisie. regelgeving, het verbeteren van de bereikbaarheid en de clustering van economische activiteiten. Het Gelders Programma Economie stelt brede welvaart, nu en Overzicht van belangrijke beleidsdocumenten: later, als doel. Daartoe benoemt het drie actielijnen, namelijk 1. • Beleidskader en Gelders Programma Economie – Ruimte Concurrentiepositie (versterken kennisintensieve clusters, voor Economie; verbeteren van het Gelderse ondernemersklimaat), 2. • Ontwerp omgevingsvisie Provincie Gelderland (2026). Vestigingsklimaat (zorgen voor passend aanbod van werklocaties, toekomstbestendig maken van Regionaal: samenhang tussen economie, wonen, bedrijventerreinen) en 3. Mens en bedrijf klaar voor de toekomst bereikbaarheid en duurzaamheid (stimuleren van samenwerken Human Capital, vergroten De Regio Rivierenland heeft een overkoepelende arbeidsparticipatie en stimuleren van leven lang ontwikkelen). gebiedsagenda die de samenhang opzoekt tussen economie, wonen, bereikbaarheid en duurzaamheid. Het hoofddoel van de / 21 gebiedsagenda FruitDelta voor 2030 is: Regio FruitDelta brede welvaart centraal stelt”. Hierin staan zes sporen. Met Rivierenland versterkt haar brede welvaart met respect voor de name spoor 5 en 6 hebben raakvlak met het REA. ruimtelijke kwaliteit. De gebiedsagenda FruitDelta heeft 4 doelen: 1. Regionale governance en samenwerking; 2. Leven Lang Ontwikkelen en leercultuur; • Regio FruitDelta Rivierenland is in 2030 welvarend en heeft 3. Aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt; een goed werkende arbeidsmarkt voor iedereen. 4. Inclusieve arbeidsmarkt en onbenut arbeidspotentieel; • Regio FruitDelta Rivierenland biedt in 2030 een fijne en 5. Arbeidsproductiviteit & innovatie; gezonde leefomgeving en passende woningen. 6. Sectorale transformatie. • Regio FruitDelta Rivierenland draagt in 2030 bij aan een duurzaam Gelderland en is voorbereid op Overzicht van belangrijke beleidsdocumenten: klimaatverandering. • Gebiedsagenda FruitDelta (2022); • In 2030 kan iedereen in Regio FruitDelta Rivierenland goed • Strategische Meerjarenagenda 2026-2030 Arbeidsmarktregio en duurzaam reizen. Rivierenland (2026). Inmiddels heeft de regio ook een verdiepend onderzoek naar Lokaal: ruimte voor economie, samenwerking in de penta helix het ruimtelijk ontwikkelperspectief laten uitvoeren door MUST. en verduurzaming MUST heeft vier scenario’s voor mogelijke toekomstbeelden van In het lokale economische beleid van de regiogemeenten zijn de regio ontwikkeld. Momenteel loopt een proces waarbij de veel gemeenschappelijke thema's zichtbaar, namelijk een gemeenteraden worden betrokken en uiteindelijk een aanzet sectorale focus, ruimte voor economie, samenwerking in de wordt gegeven tot ruimtelijke keuzes. Dit betreft een penta helix en verduurzaming. dynamisch proces en uiteindelijke keuzes kunnen gevolgen hebben voor de regionale economie. De regiogemeenten benadrukken het belang van agrarische en groene sectoren, waaronder fruitteelt, laanboomteelt en Een ander belangrijk regionaal strategiedocument is de glastuinbouw. Ook logistiek en maakindustrie zijn Strategische Meerjarenagenda 2026-2030 van de terugkerende speerpunten, vooral langs de A2/A15-corridors. Arbeidsmarktregio Rivierenland, “die mens én technologie Toerisme en recreatie worden gezien als kansrijke sectoren die verbindt, sociaaleconomisch arbeidsmarktbeleid verbindt en bijdragen aan leefbaarheid en regionale identiteit. Er is brede / 22 aandacht voor duurzame groei, bijvoorbeeld via • Toekomstvisie Tiel 2040 – stad en dorpen in balans (2025); energietransitie, circulaire economie en klimaatadaptatie. • Economische visie West Betuwe 2030 (2021); • Visie (vrijetijds)economie (Gemeente West Maas en Waal, Veel gemeenten koppelen economische ontwikkeling aan 2024); ruimtelijke kwaliteit, zoals vitale kernen, toekomstbestendige • Toekomstvisie 2035 (Gemeente Zaltbommel, 2026). bedrijventerreinen en goede bereikbaarheid. Meerdere gemeenten zetten in op versterking van centrumgebieden, met Overig aandacht voor retail, horeca en voorzieningen. De penta helix in Rivierenland werkt al lange tijd samen. Veel ambities zijn vastgelegd met de zogeheten pacten. De regiogemeenten willen graag investeren in innovatie en Voorbeelden hiervan zijn het Fruitpact, het Laanboompact, het digitalisering, bijvoorbeeld via smart industry, robotisering en Glastuinbouwpact Bommelerwaard en het Paddenstoelenpact. onderwijs-samenwerking. Er is een duidelijke focus op Deze verbinden ondernemers, overheid en onderwijs om arbeidsmarktontwikkeling, zoals het aantrekken van talent, sectoren toekomstbestendig te maken. De pacten werken aan scholing en aansluiting onderwijs–arbeidsmarkt. kennisontwikkeling en opschaling ten dienste van onder andere productiviteitsgroei en verduurzaming. Tot slot vormt samenwerking met ondernemersverenigingen, onderwijsinstellingen en regionale partners een rode draad in In 2022 is bovendien in penta helix verband de Regio Deal het economisch beleid van de regiogemeenten. Rivierenland gesloten, met een vervolg in 2025. Deze stelt in cofinanciering met Provincie, Rijk en regionale penta Overzicht van belangrijke beleidsdocumenten: helixpartijen 45 miljoen euro beschikbaar voor drie • Nota Economie – Samen aan de slag (Gemeente Buren, programmalijnen Toekomst-bestendig Wonen, 2021); Toekomstbestendig Ondernemen en Toekomstbestendig • Omgevingsvisie gemeente Culemborg – Economie (2024); Leven. De ambities van het REA hangen samen met • Omgevingsvisie Bommelerwaard – Landbouw, economie, Toekomstbestendig Ondernemen en Toekomstbestendig toerisme en cultuurhistorie (gemeente Maasdriel, 2022); Leven. • Programma Economie 2024-2028 (Gemeente Neder- Betuwe, 2024); / 23 B4. Verdiepende feiten en cijfers Spoor 1 - Toekomstbestendig vestigings- en Sectorstructuur ondernemingsklimaat 1% 1% 2% 1% 0% 0% Handel Gezondheids- en welzijnszorg Sectorstructuur en banenontwikkeling Industrie 2% 2% Vervoer en opslag De sectorstructuur laat zien waar de werkgelegenheidsbasis 3% 20% Specialistische zakelijke diensten van Rivierenland. Rivierenland telt o.b.v. het aangeleverde 4% Bouwnijverheid PWE/LISA Gelderland bestand 128.112 banen in 2024 Dat zijn Onderwijs 5% Landbouw, bosbouw en visserij 20.119 banen meer dan 10 jaar terug in 2014 (+18,6%). Handel is Verhuur en overige zakelijke diensten de grootste sector, gevolgd door zorg, industrie en vervoer en 5% Horeca opslag. Informatie en communicatie 13% 6% Overige dienstverlening Openbaar bestuur Banenontwikkeling 2014 → 2024 Cultuur, sport en recreatie 130.000 Waterbedrijven en afvalbeheer 8% Financiële dienstverlening 125.000 11% Verhuur en handel onroerend goed 120.000 8% Delfstoffenwinning 9% Energievoorziening 115.000 110.000 Bron: PWE/LISA Gelderland 105.000 100.000 Specialisatiegraad 95.000 De locatiequotiënten (LQ’s) laten zien in welke sectoren 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 Rivierenland relatief sterker is dan Nederland. Daarmee wordt Bron: PWE/LISA Gelderland onderbouwd welke economische activiteiten onderscheidend / 24 zijn en waar gericht vestigingsbeleid kan aansluiten op het sectorstructuur of specifiek regionale prestaties. Daarmee geeft regionale economische DNA. De sterkste specialisaties liggen in de analyse inzicht in hoeverre Rivierenland boven of onder de water/afval, landbouw, vervoer en opslag, bouw, handel en verwachte economische ontwikkeling presteert. Tussen 2020 industrie. Een LQ van 2.58 betekent dat het regionale en 2025 groeit de werkgelegenheid met 10,5%. De nationale werkgelegenheidsaandeel van de sector 2.58 keer groter is dan ontwikkelingen verklaren het grootste deel; de sectorstructuur het landelijke werkgelegenheidsaandeel van de sector werkt licht remmend en de lokale/regiospecifieke component is positief. Dit duidt op een positief vestigingsklimaat in de regio. Sector LQ 2025 Banen 2025 Opbouw economische groei (shift-and-share) 2020-2025 Water/afval 2.58 1590 Landbouw 2.29 6440 12 Vervoer en opslag 1.63 10890 11 1,09 0,09 10 Bouwnijverheid 1.39 10600 9 Groot- en detailhandel 1.24 25500 Regio 8 Rivierenland, Provincie Industrie 1.22 12630 Gelderland, 10,5 7 10,2 Overige dienstverlening 1.11 3910 6 Horeca 0.81 5030 5 10,21 10,21 Onderwijs 0.79 7020 4 Cultuur/sport/recreatie 0.73 2550 3 ICT/telecom 0.68 2870 2 Vastgoed 0.68 890 1 Openbaar bestuur 0.51 3930 0 (0,05) -0,85 Financiële diensten 0.31 930 -1 Bron: PWE/LISA Gelderland -2 Regio Rivierenland Provincie Gelderland Shift-and-share Nationale component Sectorale component Lokale component Totale groei over gehele periode De shift-and-shareanalyse laat zien of de banengroei vooral wordt verklaard door landelijke groei, de regionale Bron: analyse Ecorys met CBS cijfers 2025 / 25 Bevolkingsgroei locaties. Bedrijventerreinen zijn bovendien goed voor circa 36% Bevolkingsgroei beïnvloedt zowel het arbeidsaanbod als de van de regionale banen en ongeveer 45% van de regionale ruimtevraag naar wonen, werken en voorzieningen. Voor spoor toegevoegde waarde. 1 is vooral de balans tussen woningbouw en voldoende Kerncijfers innovatiekracht economische ruimte relevant voor een toekomstbestendig vestigingsklimaat. De voor het REA gebruikte prognose gaat uit Indicator Waarde van circa 40.000 extra inwoners richting bijna 300.000 Banen op bedrijventerreinen 45.700 (36% van inwoners in 2040. De potentiële beroepsbevolking groeit regionale volgens dezelfde bron nog met circa 10.000 personen tot 2040. werkgelegenheid) Aandeel toegevoegde waarde op bedrijventerreinen 45% Kerncijfers bevolkingsgroei t/m 2040 Innovatieve bedrijven op bedrijventerreinen 403 bedrijven Indicator Waarde Aandeel bedrijven op bedrijventerreinen innovatief 13% Huidige bevolking 258.000 Toegevoegde waarde bedrijventerreinen 4 miljard euro Bron: Stec Groep (2025), Bouwstenennotitie RPW Rivierenland; Innovatiespotter (2025), PWE Huidige potentiële beroepsbevolking (15-75 jaar) 170.000 (2023), IBIS Gelderland (2024). Prognose bevolkingsgroei + 40.000 Prognose groei potentiële beroepsbevolking + 10.000 Industry Relatedness Bron: Stec Groep (2025), Bouwstenennotitie RPW Rivierenland. Een Industry Relatedness analyse zoekt vanuit bestaande grotere sterke sectoren naar economisch nauw verbonden, Spoor 2 - Toekomstbestendig verdienvermogen maar ondervertegenwoordigde sectoren in Rivierenland. Naast de sterke sectoren kan het ook kansrijk zijn om in deze sectoren Innovatiekracht te investeren. Innovatie is nodig om productiviteit, toegevoegde waarde en toekomstbestendigheid te vergroten. De innovatie-indicatoren De sterkere sectoren beschouwen we met een LQ van geven daarmee de uitgangspositie voor de REA-inzet op minimaal 2. Vervolgens is gekeken welke kennisontwikkeling, digitalisering, samenwerking en nieuwe ondervertegenwoordigde sectoren (LQ < 1, > 100 banen) verdienmodellen. Op bedrijventerreinen zijn 403 innovatieve inhoudelijk of economisch aansluiten. Aansluiten wil zeggen bedrijven geïdentificeerd, circa 13% van de bedrijven op die dat op veel andere plekken in Nederland beide sectoren wel / 26 oververtegenwoordigd zijn op dezelfde plek, wat duidt op een kans rond regionale verslogistiek, foodhubs en korte verwantschap. ketens: de productie-, handels- en logistieke basis is er, maar de koppeling richting retail en consument kan sterker. Industry relatedness uitkomsten Sector Verwante sectoren • Logistiek vastgoed en elektrotechniek: Elektrotechnische Interieurbouw 23 bouwinstallatie is ondervertegenwoordigd, maar verwant Registeraccountants 19 aan meerdere sterke sectoren in logistiek, bouw en opslag. Elektrotechnische bouwinstallatie 18 Een interessante ondersteunende crossover voor de Groothandel in elektronische en 15 ontwikkeling van bedrijventerreinen en distributiecentra: telecommunicatieapparatuur laadinfrastructuur, energiehubs, zonnepanelen, Hypotheek- en kredietbemiddeling, 15 batterijopslag en slimme gebouwinstallaties. geldwisselkantoren e.d. Hotel-restaurants 14 • Agri-food, handel en verwerking: Rond teelt van boomkwekerijgewassen, teelt van appels en peren, Rechtskundige adviesbureaus 12 groothandel in groenten en fruit en veilingen ligt een Ontwikkelen, produceren en uitgeven van software 11 duidelijk cluster. De kans zit in het verder verbinden van deze Overige administratiekantoren 10 basis met verwerking, sortering, verpakking, Overige specialistische zakelijke dienstverlening 10 kwaliteitscontrole en verwaarding van reststromen. Het getal geeft het aantal verbindingen boven de grenswaarde met sterke regionale sectoren. • Overig: ook interieurbouw valt op: deze sector heeft de Bron: Analyse Ecorys met PWE/LISA Gelderland cijfers 2024 meeste verbindingen boven de grenswaarde en is breed verwant aan bouw, logistiek, handel en maakindustrie: een logische verbreding van het bestaande bouw- en Drie sectoren springen uit de analyse. productiesegment. Ook elektrotechnische bouwinstallatie • Verslogistiek en food retail: Supermarkten en komt duidelijk naar voren als schakel in de verduurzaming levensmiddelenwinkels zijn ondervertegenwoordigd, maar en modernisering van bedrijventerreinen, logistieke locaties verwant aan sterke sectoren als goederenvervoer over de en agrarische bedrijven. Daarnaast vallen meerdere zakelijke weg, opslag in distributiecentra en veilingen. Dat wijst op en professionele diensten op, niet als kern van het profiel, / 27 maar als ondersteunende diensten voor groeiende bedrijven Het cluster (SBI codes 55 Logies, 56 Horeca en 90-93 Sport en in landbouw, handel, logistiek, bouw en maakindustrie. Tot recreatie) groeide van circa 5.900 banen in 2014 naar 7.400 in slot wijzen softwareontwikkeling en groothandel in 2024. Een banengroei van circa 25%. elektronische apparatuur niet op een breed ICT-cluster, maar wel op kansen voor gerichte digitalisering binnen de Ontwikkeling recreatie en toerisme bestaande sterke sectoren. 8.000 7.000 Vergrijzing 6.000 Vergrijzing zet het toekomstige arbeidsaanbod onder druk en 5.000 vergroot de noodzaak om met minder mensen meer economische waarde te creëren. Dit versterkt binnen spoor 2 4.000 het belang van arbeidsbesparende innovatie, digitalisering, 3.000 robotisering en hogere arbeidsproductiviteit. Bijna 60.000 2.000 inwoners van 50-65 jaar schuift de komende jaren richting 1.000 pensioen. De vervangingsvraag is daardoor vooral relevant in 0 sectoren met relatief veel oudere werknemers, waaronder 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024 transport & logistiek, openbaar bestuur en onderwijs. Bron: Arbeidsmarktregio, 2023 Horeca Sport, cultuur en recreatie Logies Spoor 3 - Aantrekkelijke bezoek- en verblijfsbestemming Arbeidsmarkt Een aantrekkelijke regio moet naast bezoekers ook voldoende Recreatie en toerisme talent kunnen aantrekken en vasthouden. Arbeidsparticipatie, Recreatie en toerisme zijn onderdeel van VLAMT en dragen vacatures, werkzoekenden en onbenut arbeidspotentieel laten tegelijk bij aan brede welvaart en regionale identiteit. Banen, zien hoe groot de personeelsopgave is en onderbouwen de bezoekers, overnachtingen en bestedingen zijn relevante REA-inzet op talentbinding en onderwijs- indicatoren om de REA-ambitie te volgen om bezoekers langer arbeidsmarktaansluiting. te laten verblijven en de economische betekenis te vergroten. / 28 De arbeidsmarkt is zeer krap: in de eerste helft van 2025 waren aantrekkelijk woon- en werkklimaat. In een meeting van 2022 er gemiddeld circa 5.800 vacatures en meer dan 4,5 keer zoveel was 25% van de beroepsbevolking hoogopgeleid, tegenover vacatures als kortdurend werkzoekenden. Tegelijk is er een 32% landelijk. Het aandeel middelbaar opgeleiden is met 44% onbenut arbeidspotentieel van circa 14.000 personen. juist relatief groot. Kerncijfers arbeidsmarkt Verdeling opleidingsniveau in 2022 Indicator Waarde Banen 128.000 banen Netto arbeidsparticipatie 2014 → 2024 67,9% → 75,1% Nederland 9 17 42 32 Werklozen 4.000 personen Gemiddeld aantal vacatures 1e helft 2025 5.800 vacatures Onbenut arbeidspotentieel 2024 14.000 personen Gelderland 8 18 43 31 Geregistreerde werkzoekenden juni 2025 111.000 personen (UWV) Bron: CBS/UWV 2025 Rivierenland 9 21 44 25 Opleidingsniveau en talent 0% 20% 40% 60% 80% 100% De ontwikkeling en samenstelling van de beroepsbevolking bepalen hoeveel talent de regio zelf kan leveren. Het relatief Geen middelbare school Laag opgeleid Middelbaar opgeleid Hoog opgeleid kleinere aandeel hoogopgeleiden en de uitgaande pendel onderstrepen het belang van opleiding, binding en een Bron: Onderwijs en arbeidsmarkt in cijfers (Prov. Gelderland, 2023) / 29 Postbus 4175 3006 AD Rotterdam Nederland Watermanweg 44 3067 GG Rotterdam Nederland T 010 453 88 00 F 010 453 07 68 E [email protected] K.v.K. nr. 24316726 ecorys.nl